Historia komputerów

Polskie komputery: ODRA 1305 – pierwszy polski komputer III generacji

ODRA 1304, która powstała we współpracy wrocławskiego ELWRO  z brytyjską firmą ICL, była udanym komputerem; łącznie wyprodukowano i sprzedano 90 maszyn, również na eksport. Komputer ten miał jedną zasadniczą wadę. Był to komputer tranzystorowy, a  na przełomie lat 60/70 XX w. na świecie produkowano już komputery nowej – III generacji, oparte na układach scalonych.

Jak dogonić Zachód?

Aby nadążyć za uciekającym nam Zachodem, a zwłaszcza Stanami Zjednoczonymi należało przestawić produkcję na komputery oparte o układy scalone (popularnie zwane scalakami), które w USA produkowano już od 1965 roku. Problemem nie była wiedza i zdolności naszych inżynierów, logików czy programistów, bo to w ELWRO było na wysokim poziomie. Problemem był dostęp do podzespołów elektronicznych oraz ich jakość. Z tym borykały się wszystkie polskie zakłady produkujące urządzenia elektroniczne (nie tylko komputery) od zakończenia II wojny światowej.

W 1964 roku amerykański Texas Instruments rozpoczął produkcję układów scalonych TTL, na bazie których produkowano IBM System/360 i kolejne komputery. Natomiast w PRL, w 1969 roku, kiedy zapadła decyzja, żeby skonstruować w ELWRO pierwszy komputer na układach scalonych, nie było ani jednego zakładu produkującego takie układy.


Polski układ scalony TTL CEMI (fot. www.cemi.cba.pl)

Import z USA układów TTL był niemożliwy ze względu na koszty. W krajach RWPG czyli bloku socjalistycznym produkowano je w ZSSR, ale nie były one najwyższej jakości. Problem polegał na tym, że sowieci nie posiadali licencji na amerykański układ scalony, tylko skopiowali nielegalnie amerykańskie oryginał. Kopiowanie amerykańskich technologii albo wprost wykradanie dokumentacji technicznych było częste w okresie “zimnej wojny”, ponieważ nie istniała oficjalna współpraca technologiczna miedzy Wschodem a Zachodem. W tym przypadku kopiowanie oryginału nie powiodło się i radzieckie scalaki nie nadawały się do produkcji komputerów. Próbowano także czeskich układów scalonych z zakładów Tesla, ale również ich jakość nie pozwalała na zastosowanie w polskich maszynach liczących.

Warszawska Fabryka Półprzewodników TEWA, jedyny rodzimy producent tranzystorów, nie produkowała układów scalonych. Ale w 1970 roku weszła ona w skład powołanego wtedy Przedsiębiorstwa Państwowego o nazwie: Naukowo-Produkcyjne Centrum Półprzewodników CEMI. CEMI rozpoczęło licencjonowaną produkcję układów scalonych TTL/SSI (układy małej skali integracji), które posiadały odpowiednie parametry do instalacji w komputerach. Z czasem produkcja CEMI pokryła całe zapotrzebowanie na układy scalone zakładów ELWRO.

 System ODRA 1305

Kiedy rozpoczynano prace nad nową ODRĄ najważniejszą sprawą, poza oparciem konstrukcji na układach scalonych TTL/SSI, było stworzenie nowego, szybszego procesora, który byłby w stanie obsłużyć coraz większą ilość urządzeń peryferyjnych działających w ramach sytemu SI 1300, jak drukarki wierszowe czy pamięci taśmowe. Do pracy nad tym został oddelegowany zespół młodych inżynierów logików, kierowany przez Adama Urbanka. Oprogramowaniem zajął się zespół Edmunda Szajera. Całość nadzorował, jak zawsze, alfa i omega komputerów ODRA, Thanasis Kamburelis. O nim dzisiaj w ciekawostkach.

Prototyp ODRY 1305 oddano w 1971 r. Po testach i badaniach przeprowadzonych przez Komisję Państwową została ona dopuszczona do produkcji. Najpierw w 1972 roku wyprodukowano próbnie 8 sztuk, a rok później ruszyła produkcja seryjna.


System komputerowy ODRA 1305 w ZETO Szczecin. (fot. Informatyka nr styczeń 1975)

Podczas testów okazało się, że nowy procesor pozwala na wykonanie 270 tysięcy operacji na sekundę, co było wynikiem na skalę światową. Początkiem lat 70. jedynie IBM 370 mógł pochwalić się podobnymi osiągnięciami. W krajach RWPG, ani w całej Europie nie było tak szybkiego komputera.

Poza bardzo szybkim procesorem nowa ODRA mogła pochwalić się świetnym systemem operacyjnym na licencji ICL George3, który pozwalał na jednoczesną pracę komputera z wieloma  urządzeniami zewnętrznymi (peryferyjnymi). Do ODRY 1305 można było podłączyć aż 21  urządzeń, takich jak drukarki, terminale czy pamięci taśmowe.

Chociaż od 1968 roku Rosjanie wymusili na Polsce wejście w Jednolity System RIAD i produkowanie tylko komputerów kompatybilnych z tym systemem, załodze ELWRO udało się produkować system ODRA 1305 aż do 1986 roku! Wypuszczono na rynek 432 komputery, z czego 372 z pamięcią ferrytową, najwięcej z wszystkich modeli komputerów wyprodukowanych w ELWRO.

Wybrane instalacje systemu ODRA 1305

Jedną z pierwszych maszyn ODRA 1305 zainstalowano i wdrożono do pracy w przedsiębiorstwie Hutmen we Wrocławiu, w 1974 r. Zakład zajmował się przetwórstwem metali nieżelaznych, o ciągłym procesie produkcyjnym – na 3 zmiany. System ODRA był tam stopniowo rozbudowywany, aż po zainstalowanie wielodostępu, na monitorach z zabrzańskiej Mery-Elzab ME 7910. Dzięki temu kierownictwo zakładu mogło na bieżąco kontrolować cały proces wytwórczy, ale także księgowość, gospodarkę materiałową, sprzedaż, a nawet dostawy wyrobów do kontrahentów. System ODRA 1305 w Hutmenie został wyłączony w 2003 roku. Pracował nieprzerwanie, w systemie 3 zmianowym, prawie przez 29 lat!


System komputerowy ODRA 1305 (fot. Młody Technik 9/1976)

Inne znaczące wdrożenia systemu ODRA 1305:

  • Huta Katowice, gdzie ODRA obsługiwała system  płac dla 17  tys.  pracowników, zamówienia, ewidencję środków trwałych,  gospodarkę    magazynową i produkcję pomocniczą tego olbrzymiego kombinatu
  • zakłady optyczne Carl Zeiss w Jenie, NRD
  • fabryka samochodów Skoda  w Pilznie, Czechosłowacja
  • Instytut Fizyki Jądrowej w Nowosybirsku, ZSRR

Nietypowe wdrożenie wykonano na wschodnio-berlińskim lotnisku Schonefeld, gdzie dwuprocesorowa ODRA 1305 z kilkunastoma terminalami graficznymi, o średnicy koła 60 cm, sprzężona z radarami, monitorowała w czasie rzeczywistym jednocześnie lotnisko wojskowe i cywilne. Był to pierwszy tego typu system kontroli lotów na lotnisku w Europie Środkowo-Wschodniej.

W latach 70. i początkiem 80. nie było w kraju, ani w krajach socjalistycznych lepszego systemu do przetwarzania danych niż ODRA 1305. Systemu  o tak dużej mocy obliczeniowej, jednocześnie posiadającego tak dobre oprogramowanie systemowe i bogate oprogramowanie  użytkowe.

ODRA 1305 przyczyniła się do informatyzacji polskich przedsiębiorstw i administracji w latach 70. Znalazła zastosowanie w wielu branżach gospodarki, w tym w przemyśle ciężkim i kolejnictwie.

Ostatnia ODRA 1305 została wyłączona 1 maja 2010 roku. Pracowała na stacji PKP Lublin- Tatary nieprzerwanie 24 godziny na dobę przez 34 lata! I to jest chyba absolutny rekord świata. Wyobraźcie sobie współczesny sprzęt komputerowy pracujący tyle lat? Po 34 latach zostanie z niego co najwyżej kupka elektrozłomu.


Komputery ODRA 1305, z lewej komputer z zakładów Hutman, pracował tam 29 lat
(fot. Muzeum Kolejnictwa w Jaworzynie Śląskiej)

Ciekawostka – Thanasis Kamburelis

Jak juz wspomniałem, Thanasis Kamburelis był alfą i omegą produkcji komputerów serii ODRA ,a w zasadzie niezastąpionym człowiekiem w całej historii produkcji  komputerów  we wrocławskim ELWRO. Dlatego poświęcę mu kiedyś cały artykuł.

Teraz tylko anegdota z jego życia, a w zasadzie pracy. Thanasis, jak wskazuje nazwisko, był Grekiem, trafił do Polski na fali powojennej emigracji. Skończył matematykę na Uniwersytecie Wrocławski, ale w ELWRO specjalizował się w projektowaniu architektury i struktury logicznej serii ODRA. Oficjalnie był kierownikiem pracowni struktur logicznych. Jednak zajmował się pracą nad komputerem na wszystkich etapach produkcji, był kierownikiem wielu zespołów, kierował współpracą ELWRO z firmą ICL. Do tego był bardzo sympatycznym człowiekiem, nie odmawiał nikomu pomocy, stąd miał na głowie setki spraw, którymi obarczali go i przełożeni, i podwładni. Miał zwyczaj wysłuchiwania każdego i zapisywania spraw do załatwienia na kartkach. Ponieważ tych kartek było zbyt wiele, nie zawsze był w stanie się wszystkim zająć.

Dlatego wpadł na pomysł. Wbił w ścianę 3 gwoździe z zaostrzonymi końcami, na które mógł nabijać kartki z problemami. Na pierwszy gwoździu wieszał kartki z nowymi sprawami. Kiedy “twórca problemu” przyszedł po raz drugi w swojej sprawie, przepinał kartkę na drugi gwóźdź, co znaczyło, że problem jest istotny. Ale nic z nim nie robił. Na tym gwoździu kartek było mniej niż na pierwszym. Kiedy ktoś przyszedł z kolejnym ponagleniem, kartka z jego problemem trafiała na 3 gwóźdź, co oznaczało, że problem jest poważny i trzeba się nim zająć. Oczywiście na 3 gwoździu było mało kartek. I wtedy spokojnie zajmował się nimi według kolejności zgłoszenia.


prof. Thanasis Kamburelis

Może warto pójść w ślady znakomitego logika, zrobić sobie takie trzy gwoździe ze sprawami nieważnymi, mało ważnymi, ważnymi i zajmować się w życiu tylko tym, co wisi na “3 gwoździu”? Niekoniecznie potrzebne są do tego gwoździe.  🙂

  G. Shamot

 

 

 

 

Źródła
=================
Polskie komputery rodziły się w Elwro we Wrocławiu, pod dyrekcją G. Trzaskowskiej
Elwro rys historyczny
Moje wspomnienia z Elwro. Roman Zuber
Jak powstawała seria Odra 1300- System komputerowy Odra 1304 A. Urbanek
“1000 słów o komputerach i informatyce” 1976 r.
www.elwrowcy.pl
www.cemi.cba.pl
http://hellenopolonica.blogspot.com

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

8 − 8 =