Historia komputerów

Polskie komputery: ODRA 1304, współpraca ELWRO – ICL

Druga połowa lat 60 XX w. to w USA okres konstruowania pierwszych komputerów III generacji czyli budowanych na układach scalonych. O pierwszym takim komputerze IBM System/360 pisałem tydzień temu.

Tymczasem w Polsce na dobre produkowano jeszcze komputery II generacji, czyli oparte na tranzystorach. Rok 1965, kiedy powstawał IBM 360, to czas “zimnej wojny” miedzy USA a ZSRR i jego sojusznikami z boku państw socjalistycznych, w tym Polski. Obowiązywało embargo amerykańskie na dostarczanie do Europy Wschodniej zaawansowanych rozwiązań technicznych, zwłaszcza z tak strategicznej dziedziny jaką było konstruowanie i produkcja komputerów, zwanych u nas elektronicznymi maszynami matematycznymi. Słowo komputer wprowadzono w Polsce w końcówce lat 60. Dzisiaj może to wydawać się śmieszne, ale nasi naukowcy czy inżynierowie nie tylko mieli problemy z dostępem do nowoczesnej dokumentacji technicznej komputerów, ale nawet z dostępem do specjalistycznej prasy czy wydawnictw informatycznych z zachodu. Stąd nie dziwi opinia, że nasz kraj był zapóźniony technicznie w stosunku do USA o 10 lat, a w stosunku do Europy Zachodniej o 5 lat (w latach 60., a później było jeszcze gorzej).


Konsola ICL 1900 z systemem GEORGE 3 (fot. www.rs-online.com)

Umowa ELWRO – ICL

Główny ośrodek produkcji komputerów w ówczesnej Polsce to Wrocławskie Zakłady Elektroniczne ELWRO.  ELWRO produkowało komputery serii ODRA i z dużym sukcesem je sprzedawało, zwłaszcza modele 1013 i 1204. Trafiały one na rynek krajowy, ale też w dużej liczbie eksportowano je do krajów socjalistycznych, głównie do ZSRR i Czechosłowacji.

W latach 60. coraz ważniejszym elementem systemów komputerowych stawało się oprogramowanie. Komputery przestawały być maszynami do wykonywania jakiegoś określonego zadania, jak to miało miejsce w latach 50. Coraz częściej zaczynały być konstruowane dla przedsiębiorstw, gdzie funkcjonowały jako systemy uniwersalne, wspierające zarówno proces produkcji, zarządzanie firmą,  jak i księgowość. Do tego potrzebne były uniwersalne systemy  operacyjne oraz bogate oprogramowanie użytkowe.

Oprogramowanie było słabym punktem ELWRO i całej polskiej informatyki. Brakowało programistów, co wcale nie dziwi, bo skąd mieli się brać. Dopiero powstawały pierwsze ośrodki akademickie zajmujące sie informatyką jak Politechnika Warszawska, Uniwersytet Wrocławski czy Wojskowa Akademia Techniczna. Wydziały kształcące programistów zaczęto odwierać w latach 70.


Komputer serii ICL 1900 (fot. www.rs-online.com)

Ponieważ gospodarka PRL była centralnie sterowana, wpływ na działalność przedsiębiorstwa miały różne urzędy i organizacje centralne. Jedna z nich, Komisja Ocen Maszyn Matematycznych i Urządzeń Współpracujących, zajmująca się dopuszczaniem komputerów do produkcji, zwróciła ELWRO uwagę na zbyt ubogie oprogramowanie systemowe, jak też nieliczne programy użytkowe, w które wyposażano komputery ODRA (w porównaniu z komputerami produkowanymi na Zachodzie). Stąd zrodził się pomysł na nawiązanie współpracy z zachodnią firmą komputerową, w celu przystosowania ich oprogramowania do potrzeb elwrowskich maszyn. Oczywiście nie było szans na współpracę ze Stanami Zjednoczonym, dlatego wybór padł na brytyjską firmę ICL.

International Computers Limited (ICL) powstała juz w 1953 r. jako firma ICT. W 1968 r. po połączeniu z EEC przemianowana na ICL, produkowała komputery ICL serii 1900 i 2900, które były wyposażone w bardzo nowoczesne oprogramowanie. Firma, wspierana przez brytyjski rząd, miała zamiar  być poważną konkurencją dla amerykańskiego giganta  IBM.

W 1967 roku w imieniu ELWRO umowę softwarową (związaną z oprogramowaniem)  z ICL podpisał dyrektor techniczny Eugeniusz Bilski. W umowie strona polska zobowiązywała  się do zakupu dwóch komputerów ICL 1904 i 1905, a brytyjska do przekazania dokumentacji logicznej komputera ICL 1904, oraz oprogramowania systemowego i użytkowego, które strona polska miała zainstalować na swoim nowym komputerze. Do tego Anglicy zobowiązali się przeszkolić  kilku programistów z ELWRO.


Komputer ODRA 1304 z 1969 r. (fot. Młody Technik 9/1976)

ODRA 1304

Strony wywiązały sie z umowy i pracownicy ELWRO, z głównym architektem komputerów ODRA Thanasisem Kamburelisem jako szefem zespołu, opracowali w 1968 r. prototyp  maszyny ODRA 1304. Był to komputer jeszcze tranzystorowy, technicznie  zbliżony do ODRY 1204, natomiast logicznie i programowo zgodna z ICL 1904.  Jego najsilniejszą stroną był system operacyjny EXEC z nakładką GEORGE 3 uważany za jeden z najlepszych na świecie. W 1969 r. wyprodukowano kilka próbnych modeli, a łącznie do 1973 r. wyprodukowano w sumie 90 maszyn z czego 17 na eksport.

ODRA 1304 miała duże znaczenie w historii ELWRO. Dla potrzeb tego komputera skonstruowano kilka nowych urządzeń peryferyjnych, które zaczęto produkować w zakładach pracujących dla ELWRO. Powstał czytnik taśm CT-304, perforator kart CK-304 i dziurkarka taśmy papierowej DT-304. Na licencji ICL wyprodukowano drukarkę wierszową DW-304, której produkcja zajął sie Zakład Mechaniki Precyzyjnej MERA w Błoniu pod Warszawą. Pamięcią taśmową PT-2  produkował zakład MERAMAT w Warszawie.


Komputer ODRA 1304 (fot. “1000 słów o komputerach i informatyce” 1976 r)

Umowa ELWRO – ICL przeszła do historii jako pierwsza tego typu umowa w czasie “zimnej wojny”, gdzie współpracę techniczną zadeklarowały firmy z dwóch stron “żelaznej kurtyny”. Ze strony NATO firma brytyjska, ze strony Układu Warszawskiego firma polska. Po drugie nastąpiło historyczne otwarcie polskiej informatyki na Zachód. A po trzeci był to wielki sukces polskich informatyków. Jeszcze nikomu nie udało się wyprodukować komputera, który w 100% akceptowałby oprogramowanie systemowe i aplikacje z innej maszyny. Od strony technicznej porównuje się to do złamania przez Polaków szyfrów niemieckiej Enigmy w latach 30.

Sukces komputera byłby wydarzeniem na skalę światową gdyby nie fakt, że ODRA 1304 była komputerem II generacji, a na przełomie lat 60/70 na świecie liczyły się już układy scalone a tranzystory odchodziły do historii.

Ciekawostka – polski kalkulator elektroniczny TMK-204

W latach 60 wraz z upowszechnieniem tranzystorów, wiele dużych koncernów elektronicznych, zwłaszcza z USA i Japonii, jak Texas Instruments czy Casio , rozpoczęło produkcję produktów konsumpcyjnych w tym  biurkowych kalkulatorów elektronicznych.

Również wrocławskie ELWRO nadążało za światowymi trendami. W 1964 r. utworzono zespół konstrukcyjny z Zbigniewem Krukowskim jako szefem zespołu, który miał się zająć skonstruowaniem i wdrożeniem do produkcji pierwszego polskiego kalkulatora elektronicznego, które miały być zbudowane w oparciu o polskie tranzystory krzemowe i inne podzespoły  produkowane w kraju.


Pierwszy polski kalkulator elektroniczny TMK-204 (fot. www.elwro.info.pl)

W 1967 r. zbudowano TMK-204 pierwszy kalkulator elektroniczny, w którym poza polskimi tranzystorami krzemowymi wykorzystano lampy digitronowe firmy DOLAM do wyświetlania wyników. Była to spora gabarytowo maszyna bo ważyła 5 kg i miała wymiary 50x40x45 cm, ale za to poza czterema podstawowymi działaniami miała funkcje potęgowania, pierwiastkowania i obliczania procentów. TKM-204 miał też swoją pamięć. Wyprodukowano tylko 200 sztuk. Później wyprodukowano nieco ulepszona wersje TKM-104, również w ilości 200 egzemplarzy, ale w 1972 r. zakończono produkcję tych urządzeń. Niestety były one zawodne, głównie ze względu na niską jakość podzespołów elektronicznych.

 

G. Shamot

 

 

Źródła
=================
Polskie komputery rodziły się w Elwro we Wrocławiu- pod dyrekcją G. Trzaskowskiej
Elwro rys historyczny
Moje wspomnienia z Elwro -Roman Zuber
Jak powstawała seria Odra 1300- System komputerowy Odra 1304 -A. Urbanek
“1000 słów o komputerach i informatyce”  z 1976 r.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

5 + 15 =