Historia komputerów

Polskie komputery – ODRA 1103, ODRA 1204

We Wrocławskich Zakładach Elektronicznych ELWRO, w 1966 roku wyprodukowano setną maszynę matematyczną z serii ODRA, była to ODRA 1013. W tym czasie ELWRO stało się najważniejszym zakładem produkującym komputery w Polsce, ale też  coraz więcej maszyn eksportowało do krajów bloku komunistycznego np. do Związku Sowieckiego, Czechosłowacji czy Niemieckiej Republiki Demokratycznej. ELWRO stawało się znaną firmą, a ODRA rozpoznawalną i liczącą się marką z branży komputerowej w krajach RWPG (Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej), czyli Europie Środkowej i Wschodniej.

ODRA 1103

Rok wcześniej Ministerstwo Przemysłu Maszynowego zleciło wrocławskim zakładom opracowanie specjalistycznej maszyny arytmetycznej do współpracy z maszynami analitycznymi. W tym celu stworzono zespół w składzie: Jur Lesiński, Piotr Kociatkiewicz, Bogdan Tabisz, Piotr Kremienowski i Wacław Przygoda. W końcu 1966 roku zespół skonstruował prototyp maszyny o nazwie ODRA 1103. Konstrukcja była oparta na ODRA 1013, posiadała zdecydowanie większą pamięć: ferrytową o pojemności 1024 słowa i bębnową o pojemności 32K słów. Pracowała z prędkością 5000 dodawań na sekundę. Poza standardowym oprogramowaniem do obsługi maszyny posiadała programy do przetwarzania danych w przedsiębiorstwie. Był to miedzy innymi program do liczenia listy płac pracowników, czy program PERT do zarządzania projektami w przedsiębiorstwie. W latach 1967–1969 wyprodukowano 64 komputery  ODRA 1103 – z tego 8 sztuk wyeksportowano do Czechosłowacji.


Komputer ODRA 1103, 1967 r. (fot. www.elwro.info.pl)

Nowa linia ODRY

Przełom w konstruowaniu i produkcji komputerów w ELWRO, i w całym krajowym przemyśle maszyn cyfrowych nastąpił w 1966 roku. Zespół, znanego nam z konstrukcji pierwszych maszyn marki ODRA, Thanakisa Kamburelisa rozpoczął prace nad całkowicie nowym komputerem. Dotychczas w Polsce konstruowano komputery szeregowe, czyli mogące wykonywać jedną instrukcję w danym momencie. Nowy model ODRY o numerze 1204 miał być maszyną równoległą, czyli mogącą wykonywać kilka instrukcji w tym samym czasie. W zespole Kamburelisa byli: Alicja Kuberska, Bronisław Piwowar, Edmund Szajer, Adam Urbanek i Andrzej Zasada, oraz świeżo upieczeni absolwenci Politechniki Warszawskiej – Ryszard Fudala, Bogdan Kasierski, wychowankowie prof. Antoniego Kilińskiego. Konstrukcję mechaniczną projektował Andrzej Federkiewicz wspólnie z projektantem form przemysłowych Benedyktem Hadyńskim.

Końcem 1966 wykonali oni prototyp ODRY 1204. Jedną z nowości w projekcie było zastosowanie pamięci taśmowej, która miała stopniowo zastępować zawodną i mało pojemną pamięć bębnową. Pamięć bębnowa ODRY 1204 to tylko 4 razy po 16K słów (Kilo=1024), a na  ½ calowej taśmie, o długości 730m można było zapisać  aż 4MB pamięci.  Wykorzystano pamięć taśmową PT-2 produkowaną przez warszawski RAWAR, a później przez MERA-Mat.


Sala eksploatacji wstępnej ODRY 1204 (fot. “Elektronika nad Odrą” I.Rutkiewicz)

Oprogramowanie ODRY 1204

Głównym atutem ODRY 1204, poza jej niezawodnością, była opracowana przez Kamburelisa architektura logiczna maszyny, uwzględniająca nowoczesne rozwiązania światowe oraz bogate oprogramowanie, nad którym pracowali wspólnie programiści z ELWRO oraz matematycy z Politechniki Wrocławskiej. Szef programistów Teodor Mika wspólnie z Lidią Zajchowską, Mieczysławą Piernikowską i Janiną Cichocką opracowali Język Adresów Symbolicznych (JAS), natomiast Julian Dębowy, Andrzej Czylok, Piotr Kremienowski, Stanisław Tomaszewski przygotowali obszerną bibliotekę procedur i programów użytkowych. Bardzo ważną postacią w projekcie ODRA 1204 był  Jerzy Szczepkowicz z Katedry Metod Numerycznych Uniwersytetu Wrocławskiego, który opracował dla prototypu maszyny translator języka ALGOL. Była to jego praca doktorska. Przez następne 8 lat dr Szczepkowicz opracował dla komputera ODRA 1204 trzy systemy operacyjne: system operacyjny MASON, który ze względu na zajmowanie tylko 1536 komórek pamięci operacyjnej wyparł elwrowski SOW, system operacyjny dla komputera z pamięcią bębnową oraz system operacyjny MT 1204 dla komputera z pamięcią taśmową. Dr Szczepkowicz skonstruował także, wraz z zespołem, system programowania ALGOL 1204, ALGOL 1204 dla komputera z pamięcią bębnową oraz ALGOL 1204 dla komputera z pamięcią bębnową i taśmową.


Komputer ODRA 1204, 1967 r. (fot. Domena publiczna)

Sukces handlowy ODRY 1204

Nowa ODRA była pierwszym komputerem równoległym, zbudowanym w oparciu o tranzystory i pakiety wielowarstwowe, w którym wykorzystano tranzystory krzemowe, a połączenia lutowane zastąpiono nowoczesnymi połączeniami owijanymi, przez co komputer był bardziej niezawodny. Maszyna miała pamięć operacyjną ferrytową, początkowo o pojemności 4 do 16K słów, później 32 lub 64K słów. Wszystko to powodowało, że Odra 1204 pracowała z prędkością 60 tysięcy dodawań na sekundę! 12 razy szybciej od poprzednich maszyn ELWRO.

Poza wspomnianymi pamięciami bębnowymi i taśmowymi, urządzenia peryferyjne ODRY 1204 to maszyna do pisania, perforator taśmy i czytnik taśmy perforowanej. Później dostępna była też drukarka i ekran z piórem świetlnym.

W 1968 roku ODRA 1204 została pokazana na Międzynarodowych Targach Poznańskich i od razu zebrano wiele zamówień na maszynę. Było tego tak dużo, że od razu powstało Biuro Handlu Zagranicznego mające się zająć sprzedażą ODRY za granicą.


Jeden z komputerów ODRA 1204 pracujący w ZSRR (fot. www.k-plan.livejournal.com.pl)

W tym samym roku ruszyła produkcja nowej ODRY. Jej sprzedaż okazała się wielkim sukcesem, zwłaszcza sprzedaż na eksport. Wyprodukowano do 1972 roku 179 komputerów, z czego 114 trafiło do krajów RWPG (Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej), czyli europejskich krajów socjalistycznych z ZSRR na czele. Odry trafiły m.in.  do Instytutu Nauk w Nowosybirsku, do redakcji ”Neues Deutschland” w Berlinie, gdzie wykorzystywano je do sterowania procesem drukowania gazety. Trafiła na wiele uczelni, w tym na Uniwersytet w Kairze czy do egzotycznego Bangladeszu. W kraju głównym odbiorcą maszyny był przemysł, np. Huta Katowice czy Huta Warszawa.

Sprzedaż ODRY 1204 była sukcesem zakładów Elwro nie tylko ze względu na niezawodność czy szybkość działania samego komputera. Na wysokie notowania w Europie Odry 1204 wpływ miał również serwis posprzedażowy ELWRO. Każdą maszynę instalowano u klienta, szkolono obsługę, a później, w razie konieczności, serwisowano na miejscu u klienta.

ODRA 1204 była jedną z najlepszych maszyn cyfrowych produkowanych w tym okresie w krajach Europy Wschodniej i Środkowej. Byłaby najlepszą maszyną przełomu lat 60. i 70., gdyby nie problem z ubogim oprogramowaniem podstawowym w stosunku do komputerów zachodnich. Ale to już zupełnie inny temat.

Ciekawostka

Kiedy ELWRO trafiło do Zjednoczenia MERA, zdecydowano, żeby produkcję części i podzespołów przenieść do innych zakładów Zjednoczenia, ELWRO miało się skupić na konstruowaniu i produkowaniu tylko samych komputerów. I tak przeniesiono produkcję podzespołów:


Szpula z taśmą do pamięci taśmowej obok dyskietka (fot. Domena publiczna)

  • podzespoły do drukarek, dalekopisów do zakładów Mera-Elzab w Zabrzu
  • czytniki taśm perforowanych i drukarek do zakładów Mera-Błonie w Błoniu pod Warszawą
  • elektronikę do drukarek, pamięci i głowice ferrytowe, pamięci taśmowe do zakładów Mera-Mat w Warszawie
  • obudowy i elementy metalowe do zakładów Mera-Zap w Ostrowie Wielkopolskim
  • rejestratory papierowe a później dyskietki i napędy dyskietek do zakładów Mera-KFAP w Krakowie

Jak widać, komputery ODRA to nie tylko Wrocław. Każdy z tych zakładów wpisał się w historię polskiej informatyki. O tych największych, jak Mera-Elzab czy Mera-Błonie pewnie kiedyś napiszę osobne artykuły.

G. Shamot

 

 

 

Źródła
=================
Polskie komputery rodziły się w Elwro we Wrocławiu.
Historia Elwro – R. Zuber
www.dobreprogramy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *