Historia komputerów

Pierwsze polskie komputery- Grupa Aparatów Matematycznych, ARR

Jak już wspomniałem w jednym z grudniowych wpisów, 23 grudnia 1948 roku w Warszawie na ul. Hożej, gdzie mieścił się Instytut Fizyki, zawiązała się Grupa Aparatów Matematycznych (GAM). Grupa, początkowo licząca sześciu inżynierów i matematyków, mających wybudować pierwsze polskie komputery czy raczej maszyny matematyczne, bo słowa „komputer” nie było jeszcze w naszym języku.


Profesor Kazimierz Kuratowski (fot. Wikipedia)

Oficjalnie podaje się, że GAM powstał z inicjatywy znanego już przed wojną matematyka profesora Kazimierza Kuratowskiego, który po wojnie nie tylko był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, ale też członkiem Polskiej Akademii Nauk (później PAN), a od 1949 roku pełnił funkcję Dyrektora Państwowego Instytutu Matematycznego (później Instytutu Matematyki PAN). Profesor działał w Międzynarodowej Unii Matematycznej, a jego matematyczny dorobek  znany był na całym świecie, odwiedzał wiele krajów, w tym,  w latach 1948-49, przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie zobaczył jak działają współczesne maszyny matematyczne. Zapewne profesor swoją wiedzą i tym co zobaczył w USA mógł rozpalić wyobraźnię młodych inżynierów, którzy o ENIACu czytali w czasopismach, ale przypominam, że był rok 1948. W Rzeczypospolitej Polskiej (nazwę na PRL zmieniono w 1952 r.) to okres najciemniejszej „stalinowskiej nocy”, gdzie jednostka nie miała nic do gadania, zwłaszcza przedwojenny profesor mający powiązania  z Armią Krajową. Rządziła partia komunistyczna, a w szczególności wojsko, które wspólnie z wojskiem sowieckim rozprawia się z podziemiem antykomunistyczny, również z akowcami, którzy nie zaakceptowali nowej, komunistycznej władzy. Obowiązki ministra Obrony Narodowej pełnił wtedy sowiecki marszałek Konstanty Rokossowski.


Profesor Andrzej Mostowski (fot. Wikipedia)

W tym czasie zaczynała się „zimna wojna” i wyścig zbrojeń miedzy USA i jego aliantami a Związkiem Sowieckim i krajami od niego zależnymi. Wojsko sowieckie  potrzebowało maszyn matematycznych, aby gonić USA w produkcji nowoczesnej  broni,  która nie mogła powstać bez  komputerów. W 1948 roku Sowieci zaczęli  pracować nad ich pierwszą maszyną liczącą nazwaną potem MESM. Polska jako kraj całkowicie zależny od ZSRS (ZSRR) otrzymała zapewne takie samo zadanie. Tak się składało, że przy ministrze Rokossowskim  działała wtedy grupa profesorów nauk ścisłych i technicznych, do której należał prof. Krukowski  i drugi członek GAM dr Henryk Greniewski. Greniewski był logikiem i specjalistą od matematyki finansowej. Został on kierownikiem zespołu GAM. Kolejnym  członkiem zespołu był profesor Andrzej Mostowski, również matematyk i logik. Oni trzej stanowili, że tak powiem, matematyczno-logiczną część GAM. Pozostał trójka to świeżo upieczeni inżynierowie, później konstruktorzy maszyn: Krystyn Bochenek, Leon Łukaszewicz  i Romuald Marczyński.


Profesor Henryk Greniewski (fot. Wikipedia)

Polacy z GAM mieli jeden cel: wybudować maszynę podobną do ENIACa. Różnica była taka że Amerykanie, twórcy ENIACa, mieli ogromne fundusze i nieograniczony dostęp do materiałów i narzędzi. Polacy mieli wiedzę, pasje, ale nie mieli ani pieniędzy, ani narzędzi, ani materiałów. Ba! Oni nie mieli na początku nawet własnej siedziby, bo w  zburzonej przez Niemców Warszawie trudno było o lokal.


Profesor Leon Łukaszewicz (fot. Wikipedia)

Ale Polak potrafi! Postanowili, że zrobią polskiego ENIACa i zaczęli działać. Najpierw pracowano nad samą koncepcją maszyn liczących, prowadzono zajęcia seminaryjne, studiowano fachową literaturę zachodnią. Pierwszym efektem ich prac była maszyna przekaźnikowa GAM-1, skonstruowana w 1950 roku przez Zdzisława Pawlaka. Był to komputer zerowej generacji, wykonywał jedną operację na sekundę, służył tylko do celów dydaktycznych.


Profesor Krystyn Bochenek (fot. Wikipedia)

Dopiero po półtora roku, w 1952 roku zespół GAM otrzymał 3 pokoje przy ulicy Śniadeckich 8, które służyły mu za magazyn, laboratorium i miejsce pracy kilku zespołów. Rozpoczęto w końcu prace konstrukcyjne w trzech zespołach. Zespół Krystyna Bochenka zajął się konstrukcją Analizatora Równań Algebraicznych Liniowych (ARAL), zespół Leona Łukaszewicza tworzeniem Analizatora Równań Różniczkowych (ARR), a grupa pod kierunkiem Romualda Marczyńskiego budową Elektronicznej Maszyny Automatycznie Liczącej (EMAL). Łącznie w GAM pracowało około 30 matematyków, inżynierów i laborantów.


Profesor Romuald Marczyński (fot. Wikipedia)

Pierwszym sukcesem było skonstruowanie w 1953 roku przez Romualda Marczyńskiego i Henryka Furmana pamięci rtęciowej, która później została wykorzystana  w polskich komputerach.

Rok później zespół Łukaszewicza zbudował ARR – Analizator Równań Różniczkowych, który można uznać za pierwszy polski komputer analogowy. Zbudowany był z 400 lamp próżniowych, wykonywał układ 8 równań różniczkowych, a wyniki można było oglądać na kilku ekranach jednocześnie. Była to pierwsza systematycznie wykorzystywana maszyna licząca w Polsce.


Analizator Równań Algebraicznych w Muzeum Techniki w Warszawie (fot. Wikipedia)

W tym samym roku grupa Bochenka zbudowała Analizator Równań Algebraicznych Liniowych. Również maszynę analogową liczącą równania metodą kolejnych przybliżeń.

Pierwszy polski komputer cyfrowy EMAL, dzieło Marczyńskiego i kolegów powstał w 1955 r ale o nim za tydzień.

Na koniec ciekawostka. Chyba niewiele osób wie, że w 1968 na konferencji w Zakopanem, dotyczącej maszyn matematycznych, docent Romuald Marczyński, po raz pierwszy użył słowa „informatyka” w znaczeniu jakim teraz używamy. I tym samym wprowadził go do języka polskiego wzorem niemieckiego słowa „informatyk”, czy francuskiego „informatique”. Zatem w bieżącym roku możemy obchodzić 50 lecie informatyki w Polsce.  🙂

G. Shamot

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.