Historia komputerów

Pierwsze Polskie Komputery- ODRA 1003 -pierwszy polski komputer tranzystorowy

Pierwsze komputery, które powstały we Wrocławskich Zakładach Elektronicznych ELWRO na początku lat sześćdziesiątych ODRA 1001 i ODRA 1002, nie były udanymi maszynami i nie weszły do produkcji. Dlatego pierwszym komputerem, który ELWRO zaczęło produkować był UMC 1; maszynę skonstruowano na Politechnice Warszawskiej przez zespół profesora Kilińskiego. W roku 1963 nowym dyrektorem ELWRO został inż. Stefan Rylski, a produkcja komputerów ruszyła pełną parą. Wyprodukowano w ciągu tego roku 14 komputerów UMC 1, a jednocześnie pracowano nad serią ODRA, aby uruchomić produkcję własnego komputera.


Thanasis Kamburelis
(fot. strona:www.elwrowcy.republika.pl)

Jak powstawała nowa ODRA 1003

ODRA nie była następcą poprzednich modeli, ani ich udoskonaloną kontynuacją. Była to całkiem nowa maszyna. Nad jej powstaniem pracował zespół pod kierunkiem Thanasisa Kamburelisa. Pochodził on z Grecji, ukończył studia matematyczne na Uniwersytecie Wrocławskim, potem zatrudniony został w ELWRO, gdzie stał sie specjalistą od architektury i struktury logicznej maszyn liczących. To on opracował logiczną część komputera. W skład jego zespołu weszli m.in. absolwentka inż. Alicja Kuberska, elektronicy Andrzej Zasada i Janusz Książka, mechanik Jakub Markiewicz i programista Teodor Mika. Zespół zaczął działać w 1962 r., wykorzystując doświadczenia wynikających z pracy nad poprzednimi ODRA-mi oraz komputerem USC 1, w grudniu zbudował model komputera. Matematycy z OZMC (Ośrodek Zastosowań Maszyn Cyfrowych) rozpoczęli testowanie swoich programów oraz tworzenie biblioteki programów i podprogramów pisanych w kodzie wewnętrznym maszyny.

W 1963 roku dyrekcja ELWRO chcąc pozyskać plany nowoczesnego komputera zadecydowała o kupnie komputera za granicą. Początkowo planowano zakup któregoś z modeli IBM. Jednak wciąż trwał Zimna Wojna i Amerykanie nie chcieli sprzedać swoich technologii do kraju komunistycznego. Ostatecznie udało się kupić zachodnioniemiecki komputer ZUSE Z 22, z fabryki słynnego twórcy pierwszych komputerów Konrada Zuse (pisałem o nim kilka razy). W pakiecie z zakupem komputera kilku matematyków i inżynierów z Wrocławia mogło odbyć szkolenie w niemieckiej fabryce. Razem z komputerem ELWRO pozyskało szczegółowy schemat komputera, który również został wykorzystany przez zespół Kamburelisa do pracy nad nową ODRĄ.


ODRA 1003, 1964 r.
(fot. “1000 słów o komputerach i informatyce” 1976 r.)

Nawiązano także współpracę z docentem Stefanem Paszkowskim z Politechniki Wrocławskiej i wspólnie z nim stworzono język programowania dla Odry 1003. Wzorowano się na angielskim języku MARK III, wykorzystywanym w komputerach firmy Elliot oraz na Algolu, języku, który elwrowcy matematycy poznali na szkoleniu w firmie ZUSE. Otrzymał on nazwę MOST 1. Z kolei Teodor Mika opracował JAS (Język Adresów Symbolicznych), coś w rodzaju systemu operacyjnego ODRY.

 ODRA 1003 – pierwszy polski komputer tranzystorowy

W 1963 roku ukończono prototyp maszyny ODRA 1003. Był to komputer II generacji, czyli oparty na układach tranzystorowych. Wykorzystano polskie tranzystory germanowe TG2 i TG70 z fabryki tranzystorów TEWA oraz diody germanowe. Pakiety tranzystorów o wymiarach 13,5×8,5 cm montowano w szafie o wymiarach 160x130x65 cm. Były to niewielkie rozmiary w porównaniu z komputerami z tamtego okresu. Do tego ważyła tylko 400 kg. Przypominam, że lampowy UMC 1 uważany był za mały komputer, a jego szafa miała 250 cm wysokości, a cały komputer ważył 1500 kg!

 ODRA była komputerem szeregowym, czyli wykonującym pojedynczo rozkazy jeden po drugim; używającym 38-bitowego słowa. Wykonywała 500 dodawań na sekundę, (UMC 1 zaledwie 100/s). Urządzeniami wejścia-wyjścia był dalekopis, perforator kart i czytnik kart.

Maszyna wykorzystywała pamięć bębnową produkcji ELWRO. Nad udoskonalaniem pamięci bębnowej w ELWRO pracowano od 1961 r., kiedy młody inżynier Witold Podgórski, pisząc pracę magisterską, w ramach praktyk pracował nad pamięcią dla Odry 1001. Zastąpił wtedy w pamięci układy lampowe układami tranzystorowymi oraz skonstruował wzmacniacz zapisu, który zwiększył dwukrotnie gęstość zapisu na bębnach. Pamięci o symbolu PB-3 zastosowane w Odrze 1003 miały pojemność 40 kilobitów oraz czas odczytu 11 ms.


Sala eksploatacji wstępnej komputera ODRA 1003
(fot. strona:www.elwrowcy.republika.pl)

Prototyp Odry 1003 trafił do wojska, konkretnie do Zarządu Topograficznego Sztabu Generalnego, gdzie znacznie usprawnił wyliczenia topograficzne. Wykonanie zadania polegającego na wyliczeniu układu 80 równań, które ręcznie wojsko wykonywało 2 miesiące, ODRA robiła w 2 godziny.

„Marketing” i produkcja ODRY 1003

Załodze ELWRO zależało na wdrożeniu komputera do seryjnej produkcji, a następnie na sprzedaży go do sektora wielkich przedsiębiorstw państwowych. Ale żeby się to urzeczywistniło konieczne było otrzymanie zgody komisji rządowej. Przypominam, był głęboki PRL, w sferze gospodarczej nic bez zgody władz państwowych nie mogło funkcjonować. Zespół ODRY wpadł na pomysł, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli – marketingowy. Otóż wybudowano jeszcze dwie maszyny i początkiem 1964 r. rozpoczęto testy tych maszyn w przedsiębiorstwach i uczelniach. ODRA trafiła m.in. do hut „Bobrek”, „Kościuszko” i „Łabędy”, gdzie testowano ją w ekstremalnych warunkach odlewni przy temperaturze 35 stopni. Jednocześnie zadbano, aby prasa lokalna dobrze o tym pisała. Ukazały się artykuły np.” Elektromózgi w hutach”, w których zachwalano użycie maszyn matematycznych do wspomagania procesu produkcji w hutnictwie. Nikt wtedy nie znał się na maszynach cyfrowych, więc takie niezbyt fachowe artykuły przysparzały Odrze rozgłosu. Również wykorzystano święto 1 Maja do promocji komputera. Podczas pochodu 1-majowego, we Wrocławiu załoga ELWRO maszerowała w towarzystwie ODRY 1003, która jechała na ciężarówce. A ponieważ pochody były obowiązkowe i brali w nich udział praktycznie wszyscy mieszkańcy miasta, więc reklama była znakomita.  Elwrowcy podejmowali działania marketingowe również w okresie, kiedy trwała produkcja Odry. Na zdjęciu poniżej blondynka z modnym kokiem na głowie, ubrana w fartuch wyższej kadry technicznej przeprowadza kontrolę techniczną ODRY 1003. Była to zwykłe zdjęcie reklamowe, które miało podkreślić dbałość firmy o jakość wyrobu. Zdjęcie zrobiono w 1965 roku.  Jak widać 53 lata temu, też dbano o wizerunek firmy.


Kontrola jakości podzespołów komputera ODRA 1003
(fot. strona:www.elwrowcy.republika.pl)

Po takiej promocji komisja nie miała innego wyboru, jak zgodzić się na skierowanie do produkcji komputera ODRA 1003. Oczywiście istotne też były fakty ekonomiczne. Wyprodukowanie ODRY 1003 to był koszt około 2,3 miliona ówczesnych złotych, podczas gdy UMC 1 kosztowała 3,4 mln zł. Natomiast koszt wykonania 1 miliona operacji wyliczono w UMC 1 na 500 zł, a w Odrze 1003 tylko 59 zł.

W 1964 roku wyprodukowano 8 maszyn, z czego jedna trafiła na eksport, a 7 do kraju. Miedzy innymi do Huty „Lenina” w Krakowie, Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Rzeszowie i Zakładu Energetycznego w Katowicach. W sumie wyprodukowano w latach 1963-65 42 komputery ODRA 1003, z czego 10 sprzedano za granicę do ZSRR, Czechosłowacji i NRD (Niemieckiej Republiki Demokratycznej). ODRA 1003 była pierwszym komputerem w całości opracowanym i wyprodukowanym w Wrocławskich Zakładach Elektronicznych ELWRO.

Ciekawostka – pierwsza polska gra komputerowa ?

Wspomniany już Witold Podgórski przeszedł dzięki Odrze 1003 do historii, nie tylko ze względu na jego wkład w produkcję pamięci bębnowych. Otóż w owym czasie w kinach wyświetlany był film: „Zeszłego roku w Marienbadzie”, gdzie bohaterowie grali w chińską grę logiczną „Nim”. Później tygodnik Przekrój przypomniał tę grę, a na tej podstawie Podgórski pracując nad ODRĄ 1003 napisał w 1962 r.  algorytm gry. Nazwał ją  „Marienbad”.


inż. Witold Podgórski
(fot. strona:www.elwrowcy.republika.pl)

Gra polegała na wyciąganiu zapałek z rzędów. Komputer „układał” 4 rzędy zapałek z  1, 3, 5, 7 zapałkami a gracze, czyli komputer i człowiek wyciągali na przemian dowolną liczbę zapałek z jednego rzędy. Przegrywał ten, który został z ostatnią zapałką. Gra była w pakiecie każdego komputera ODRA 1003 i stała się bardzo popularna wśród pracujących na tej maszynie, mimo że o żadnej grafice nie było mowy, bo ODRA 1003 nie miała ekranu. Wszystko odbywało się z wykorzystaniem dalekopisu i perforatora kart, na którym maszyna drukowała wyniki.

Nikomu nie udało się wygrać z komputerem poza autorem. Co ciekawe Podgórski we wspomnieniach z pracy w ELWRO żalił się, że nikt nie interesował się algorytmem tej gry i że prawdopodobnie zabierze jej tajemnice do grobu. Jak się skończyło, nie wiem. Wiem, że nie ma takiej gry napisanej na współczesne komputery.

Uznaje się “Marienbad” za pierwszą polską grę komputerową, co nie jest prawdą. Przypominam, o czym pisałem w tekście o komputerze XYZ, że pierwszą grę „Kółko i krzyżyk” napisał Bogdan Miś w 1960 roku.

G. Shamot

 

 

 

Źródła

====================================

www.dobreprogramy.pl
www.elwrowcy.republika.pl
“Historia ELWRO” dr. Roman Zuber
“1000 słów o komputerach i informatyce” z 1976 r.
„Polskie komputery rodziły się w ELWRO we Wrocławiu” Redakcja Grażyna Trzaskowska

2 thoughts on “Pierwsze Polskie Komputery- ODRA 1003 -pierwszy polski komputer tranzystorowy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.